Instytut Ronalda Reagana
Reaganomika - cele i liczby
RR 40

Reaganomika – cele i liczby

dodano: 22.10.2011

Kiedy w styczniu 1981 roku Reagan rozpoczynał swoją pierwszą kadencję w Białym Domu, gospodarka amerykańska nie była w dobrym w stanie – wysoka inflacja i bezrobocie, a także stopy procentowe. Wskaźnik cen konsumpcyjnych wzrósł w 1979 roku o 13,3 proc. i o kolejne 12,4 proc. w 1980 roku. Oprocentowanie krótkoterminowych kredytów bankowych wynosiło co najmniej 20,5 proc., a kredytów hipotecznych 13 proc. Bezrobocie sięgnęło 7,4 proc. a wzrost gospodarczy był bardzo powolny. Kontrola cen produktów na rynku energetyczno-paliwowym zrodziła zaś kolejki na stacjach paliw.

Reagan natychmiast przystąpił do wdrażania programu odbudowy gospodarki, który obejmował ścisłą kontrolę wydatków budżetowych, cięcia podatkowe, deregulację i obniżenie inflacji.

Już 18 lutego 1981 roku do Kongresu został skierowany poprawiony projekt budżetu na rok fiskalny 1982 (zaczynający się 1 października 1981 roku), zakładający redukcję wydatków na wiele programów i obniżkę podatków. Zorganizowano serię spotkań z szefem zarządu Rezerwy Federalnej, Paulem Volckerem, podczas których zadeklarowano poparcie dla stabilnej i wiarygodnej polityki monetarnej mającej na celu opanowanie inflacji. Na polu deregulacji, w dniu 28 stycznia 1981 roku Reagan wydał rozporządzenie wykonawcze znoszące kontrolę cen ropy naftowej i paliw z niej wytwarzanych zapoczątkowując tym samym zniesienie kontroli cen nośników energii (Executive Order 12287). Powołał również zespół do spraw deregulacji i zewnętrzny zespół doradców składający się z uznanych ekonomistów pod kierownictwem Georga P. Shultza (the President’s Economic Policy Advisory Board). W skład zespołu weszli m.in. Milton Friedman, Alan Greenspan i Arthur Burns. Wszystkie te działania miały miejsce w ciągu pierwszego miesiąca od objęcia urzędu (20 stycznia 1981 roku).

Naprawa gospodarki nie była ani łatwa, ani szybka. Rezerwa Federalna, będąca ciałem niezależnym, wspierała politykę monetarną, co z jednej strony przyniosło szybszy od oczekiwań spadek inflacji i w rezultacie obniżenie stóp procentowych, a jednocześnie doprowadziło do zwiększenia bezrobocia, spadku produkcji i zwiększenia deficytu budżetowego. W sierpniu 1981 roku rozpoczęła się recesja osiągając apogeum w listopadzie 1982 roku. Realizacja najważniejszego celu Reagana – zwiększenie wydatków na obronę – była odpowiedzialna za jedną czwartą dwustumiliardowego deficytu w roku fiskalnym 1983, jednak zdecydowanie nie była jedynym jego źródłem. Niższe dochody osobiste i firm oznaczały mniej wpływów podatkowych i wyższe wydatki na programy socjalne takie jak bony żywnościowe czy zasiłki dla bezrobotnych od tych, które administracja Reagana i ekonomiści zakładali w chwili skierowania projektu reformy do Kongresu.

Jednakże kiedy ożywienie gospodarcze wreszcie się zaczęło to trwało nieprzerwanie przez 92 miesiące, do lipca 1990 roku, co stanowiło najdłuższy okres wzrostu gospodarczego po drugiej wojnie światowej. Od największego dołka recesji w listopadzie 1982 roku do chwili zakończenia prezydentury Reagana powstało 16 milionów nowych miejsc pracy, a kolejne 2 miliony powstały do lipca 1990 roku. W 1988 roku inflacja wyniosła 4,4 proc., bezrobocie spadło do 5,5 proc. (z 10,6 proc. w momencie kiedy recesja była najgłębsza). Stopy procentowe przewyższały minimalny poziom z 1986 roku, ale stopniowo malały w ślad za malejąca inflacją; podstawowa wynosiła 10,5 proc. Indeksy giełdowe wzrosły ponad dwukrotnie.

„Reaganomika”, jak program gospodarczy Reagana był początkowo pejoratywnie określany, obejmowała kontrolę wydatków, obniżkę podatków, deregulację i stabilną politykę monetarną. Wszystko to miało na celu zwiększenie długoterminowego wzrostu gospodarczego i liczby miejsc pracy. Część osób skupiała się na pobudzającym skutku obniżki podatków, stanowiącej zachętę do pracy, oszczędzania i inwestowania, nieliczni twierdzili wręcz, że cięcia podatków były jedynym koniecznym i wystarczającym działaniem, aby pobudzić gospodarkę i zrównoważyć budżet. Stanowiska tego nie podzielał jednak ani Reagan, ani żaden z jego doradców.

Reagan był całkowicie przekonany, że wydatki na politykę wewnętrzną muszą być ściślej kontrolowane. Kongres nie zaakceptował jednak wszystkich cięć wydatków proponowanych przez Reagana. Podczas drugiej kadencji celem Reagana było zachowanie wprowadzonych obniżek podatkowych i zmaganie się z nieustannym problemem za wysokich wydatków budżetowych. Zaproponowana przez Reagana w maju 1985 a uchwalona w 1986 roku ustawa o reformie podatkowej obniżyła stawki podatkowe i uprościła kodeks podatkowy. Reagan uznał, że deficyt budżetowy, istniejący pomimo powrotu na drogę wzrostu gospodarczego, ma charakter strukturalny, ale nie zamierzał zwiększać podatków ani ograniczyć wydatków na obronę, aby doprowadzić do zrównoważenia budżetu.

Warto w tym miejscu porównać dane statystyczne dotyczące budżetu federalnego z roku 1980 (rok poprzedzający rozpoczęcie prezydentury Reagana), 1981 (pierwszy rok rządów), 1983 (najgorszy okres recesji), 1986 (najwyższy poziom wydatków na obronę w stosunku do PKB) i 1988 (ostatni rok prezydentury):

  • W roku 1980 wydatki na obronę stanowiły 4,9 proc. PKB, w 1981 wzrosły do 5,1 proc., w 1983 – 6,1 proc., w 1986 – 6,2 proc., by w 1988 roku spaść do 5,8 proc.
  • Jeśli chodzi o wydatki socjalne (opieka zdrowotna, edukacja, ubezpieczenia społeczne, pomoc społeczna itp.) to w 1980 roku stanowiły one 11,5 proc. PKB, w 1981 – 11,8 proc., w 1983 – 12,4 proc., by w 1986 roku spaść do 10,9 proc. a w 1988 do 10,6 proc.
  • Koszt obsługi długu publicznego wynosił 1,9 proc. PKB w roku 1980, następnie wzrastał: 2,2 proc. (1980), 2,6 proc. (1983), 3,1 proc. (1986), by w 1988 roku nieco spaść do poziomu 3,0 proc.
  • Udział innych wydatków w PKB spadał – od 3,3 proc. w 1980 roku do 1,8 proc. w 1988 roku.
  • Całkowite wydatki budżetu federalnego w roku 1980 stanowiły 21,6 proc. PKB, rok później osiągnęły 22,2 proc., a następnie 23,5 proc. (1983). W kolejnych latach wielkości te spadały: do 22,5 proc. w 1986 roku i 21,2 proc. w 1988 roku.
  • Dochody budżetowe były niższe od wydatków – w roku 1980 osiągnęły wartość 18,9 proc. PKB, a w kolejnym roku 19,6 proc. W 1983 roku ich udział w PKB spadł do 17,4 proc., by następnie znów wzrastać – do 17,5 proc. w 1986 roku i 18,1 proc. w 1988 roku.
  • Jak łatwo ustalić, deficyt budżetowy w kolejnych latach wynosił: 2,7 proc. PKB (1980), 2,6 proc. (1981), 6,1 proc. (1983), 5,0 proc. (1986) i 3,1 proc. (1986).

    Kiron K. Skinner, Annelise Anderson, Martin Anderson
    „Reagan. A life in letters”
    Free Press, New York, London, Toronto, Sydney, 2004, s. 292-293, 857
    tłum. Marcin Bonicki